Den Haag, Buitenlandse Zaken, 6 augustus 2026
(dit is de tekst die ik had willen uitspreken, maar waarvan ik vanwege eerdere afspraken en tijdnood af heb gezien)
We zitten en staan hier om te laten zien dat we begaan zijn met Palestina en het niet eens zijn met de rol van Nederland in de genocide die daar plaatsvindt. Ik ben creatief theatraal activist en duurzame toekomst ontwerper en wil het vooral hebben over ideeën hoe we dit probleem op kunnen lossen. Ik kan daar makkelijk 10 uur non-stop over praten, maar ik heb maar 10 minuten. Daarom heb het gedicht Anne & Hind dat ik hier zou voordragen ingekort van 5 minuten naar 5 seconden:
Anne en Hind
Wat bij Anne Frank begint, gaat verder via Hind
Dank u wel.
De lange versie gaat over hoe in een maatschappij waarin, in de woorden van Rutger Bregman: “de meeste mensen deugen”, toch de uitkomsten meedogenloos kunnen zijn. Zo meedogenloos, dat onschuldige kinderen zoals Anne en Hind vermoord worden.
Om dat op te lossen, hebben we betere ideeën nodig, dan degene die ons systeem nu domineren.
Als je altijd doet wat je altijd deed, zul je altijd krijgen wat je altijd kreeg
Dat is niet helemaal waar, want de omstandigheden kunnen veranderen. Dus gelijk nog maar een tegeltjeswijsheid:
Niets is zo krachtig als een idee wier tijd gekomen is
Dus soms loont het om te blijven doen wat je deed. Blijf dus vooral komen naar dit protest.
Als ik vanwege de tijd maar drie ideeën mag noemen om ons probleem met “duurzaam geluk voor iedereen” op te lossen, waarvan de genocide een extreem voorbeeld is, dan zijn het deze:
- Verander het paradigma van onze maatschappij. Wat drijft ons?
- Zoek een bijpassende manier voor het meten van succes.
- Verbeter onze democratie.
Ik denk dat de onnavolgbare professor Donella Meadows, beroemd van ondermeer Limits to Growth en Thinking in Systems, ongeveer tot hetzelfde lijstje gekomen zou zijn. Het is overigens een vaak gehoorde misvatting dat het systeem veranderen te ingewikkeld is. Sterker nog: als een systeem structureel akelige uitkomsten produceert, een conclusie die we inmiddels wel mogen trekken, dan heb je geen andere keus: you gotta change the system.
Terug naar Anne en Hind. Na de Holocaust zeiden de mensen:
“Nooit meer!”
Ik hoop dat mensen dat zeiden omdat ze begaan waren met het lot van de Joden. Maar misschien ook wel uit eigenbelang. Als je geweld en specifiek “genocide” accepteert als een oplossing voor problemen, is het een kwestie van tijd voor je eigen groep aan de beurt is. Om een slogan van de Amerikaanse gun lobby te parafraseren:
“The only thing stopping bad people with a genocide, is good people with a genocide”
Dat kan niet goed aflopen, zoals je al aan de Amerikaanse maatschappij kunt zien. Er worden meer Amerikanen door andere Amerikanen gedood, dan door al die vermeende buitenlandse terroristen en vijandige naties samen.
En net zoals steeds meer en meer wapens de wereld geen sikkepit veiliger maken, zal geen enkele “Endlosung” de wereld veiliger maken. Er zal altijd weer een nieuwe reden zijn om ruzie te maken om het anderszijn van een ander. Of om “Lebensraum”, om grondstoffen, om de ego van de leider of als afleiding van het eigen falen.
Als je meer en meer investeert in wapens, zul je ook steeds meer geneigd zijn ze te gebruiken. Volgens Maslow:
“It is tempting, if the only tool you have is a hammer, to treat everything as if it were a nail”
Professor in psychologie Abraham Maslow
Ik noemde al eerder het uitgangspunt: “de meeste mensen deugen”. Wie gelooft dat?
Noem me naïef, maar ik geloof dat. En wat ik vooral geloof: dat als veel mensen dat geloven, dat het ook steeds meer waar wordt. En dat het gevolg daarvan weer is, dat we steeds beter met elkaar zullen samenwerken. En dat de kans op genocide dan ook steeds kleiner wordt.
Er is een prikkelende TED Talk van Adam Grant, getiteld: “Are you a giver or a taker?” Zijn stelling is dat ongeveer 26% van de mensen van nature een “giver” is, altijd bereid om anderen te helpen.
19% is van nature een “taker”, die altijd denkt: “What’s in it for me?”
Tussen die uitersten in, zit een grote groep van 55% van “matchers” die het eigen gedrag aanpast aan wat men denkt dat de norm is. Een “matcher” kan zich bijvoorbeeld op het werk als enorme “taker” gedragen, omdat daar voor jezelf opkomen de norm is, maar thuis en bij de buurtvereniging waar een andere norm heerst, zich vooral als “giver” gedragen.
Daar zit een kans in voor ons allemaal. Volgens Grant zouden organisaties waarin de “givers” de norm bepalen structureel beter functioneren, dan organisaties waarin “takers” de cultuur domineren.
Alleen: onze Westerse samenleving is zo ingericht, dat juist de “takers” het beste beloond worden. Die krijgen geld en macht. En die maken dan ook vroeger of later de dienst uit. Want die strooien met hun miljoenen, miljarden en inmiddels zelfs triljoenen om de wereld naar hun hand te zetten.
En dus volgen we allemaal uiteindelijk de logica van de “taker”; oftewel de gewetenloze logica van het verdienmodel. Ook in onze in vergelijking met andere landen niet eens zo slecht ingerichte democratie. Een gevalletje “eenoog in een wereld van blinden” misschien.
Als het klopt dat “de meeste mensen deugen” of dat het in ieder geval nuttig is om het te geloven: dan is het dus voor de goede vrede belangrijk dat we een goede democratie hebben. Dat het beleid dat een land voert, strookt met de normen en waarden van de meeste, dus deugzame, mensen in dat land.
Dit idee wordt ondersteund door de zogenaamde Democratic Peace Theory, die stelt dat democratieën minder snel geneigd zijn om geschillen met geweld op te lossen. Die theorie is overigens niet zo heel goed onderzocht. Wat je te denken geeft: dat zou toch een superwaardevol idee kunnen zijn. Waarom is het dan niet diepgravend onderzocht?
Misschien omdat er geen verdienmodel is voor vrede? En voor oorlog -en de angst voor oorlog- des te meer?
“Democratic Peace Theory my ass!” Hoor ik sommigen van u denken. “En Amerika dan? En Israël?”
Het is maar hoe je een democratie definieert. Volgens de Democracy Index van The Economist krijgt Nederland een 8,9; Amerika een 7,9 en de Apartheidsstaat Israël altijd nog een 7,8. Maar is dat niet allemaal flink geflatteerd?
(*Waarom precies deze referentielanden? Dat leg ik hier uit)
Definieer je een democratie als een land waarin verkiezingen gehouden worden, dan is Amerika zelfs ongelofelijk democratisch, want je kan binnen 4 jaar maar liefst zo’n 20 keer op de één of de andere functie stemmen.
Maar ja, je hebt daar eigenlijk maar twee smaken, Democraat en Republikein. En die smaken lijken ook nog eens erg op elkaar, want ze worden eerst voorgeselecteerd door de zogenaamde “money election“. Het is geen toeval dat het daar zo gaat. Dat zit in het electorale systeem daar ingebakken, dat er maar twee smaken zullen zijn en dat die nog meer dan hier het geval is de logica van het verdienmodel volgen.
Fun fact: in 2016 stemde maar 11% van de stemgerechtigden vóór Trump*, maar toch werd hij op basis van dat flinterdunne mandaat de machtigste man van de wereld. The Economist kan mij nog meer vertellen. 7,8? De V.S. is geen democratie.
(*Maar 60% van de stemgerechtigden stemden in 2016. De rest had er geen zin in. Van die 60% bracht 46% een stem uit op Trump. Van die 46%, deed weer 59% dat vooral als stem TEGEN Hillary Clinton. 60% x 46% x 59% = 11%. Wat een absurd schamel mandaat voor de machtigste functie ter wereld!)
Het beleid dat Amerika voert strookt niet met het beleid dat de burgers zelf zouden voeren. Zeker niet als zij anders dan nu toegang zouden hebben tot betrouwbare informatie en de tijd om met elkaar van gedachten te wisselen.
In 2013 is door Gilens en Page onderzocht wat in Amerika de relatie is tussen het veranderen van beleid wanneer respectievelijk de gewone burger dat wenst en wanneer de economische elite dat wenst.
Of er nou 0% van de gewone burgers of 100% van de gewone burgers beleidsverandering wilde zien: dat maakte nagenoeg NIETS uit. De kans op daadwerkelijke verandering van beleid bleef ongeveer 19%.
Bij de economische elite was dat behoorlijk anders. Bij 0% van de economische elite die voor beleidsverandering was, was de kans dat het beleid veranderde ook 0%. Bij 100% steeg dat naar ongeveer 35%.
Rechts de invloed van de economische elite. Als die iets niet willen, gebeurt het ook niet. Als die wél iets willen, gebeurt dat in 35% van de gevallen. Nog een geluk dat het geen 100% is.
Conclusie: de Amerikaanse overheid luisterde ook vóór Trump al heel erg slecht naar de gewone burger en luisterde vooral naar de economische elite. Dus: naar de gewetenloze logica van het verdienmodel.
Dat is Amerika, maar hoe staat het hier?
Ook wij mogen kritisch zijn. Het feit dat zoveel ambtenaren het zo vaak oneens zijn met het beleid van onze regering zou daar een aanwijzing voor kunnen zijn. Ambtenaren hebben toegang tot betrouwbare informatie en kunnen beroepshalve met elkaar van gedachten wisselen en zie: ambtenaren zijn het erg vaak oneens met het gevoerde beleid.
Nog een aanwijzing: op 5 oktober 2025 liepen er 250.000 mensen in de Rode Lijn demonstratie in Amsterdam. De grootste demonstratie in Nederland in veertig jaar. Maar heeft dat het beleid ten opzichte van Israël en Palestina veranderd? Nog steeds is Nederland één van de weinige landen die Palestina niet erkent.
Er is in Nederland trouwens ook brede steun voor meer doortastend klimaatbeleid. 82%, volgens Our World in Data. Heel specifiek is er een brede steun voor het afbouwen van de fossiele subsidies.
Wat te denken van de Trias Politica? Urgenda heeft drie keer een klimaatzaak aangespannen tegen de overheid en tot drie keer toe gewonnen. Nederland had in 2020 20% minder CO2 uit moeten stoten dan in 1990. Het was slechts 16%, en dat was grotendeels te danken aan Corona, want in 2019 was het nog maar een schamele 7%. So far the Trias Politica & de Magna Carta.
Democratie is meer dan alleen verkiezingen. Mijn definitie is: benadert het gevoerde beleid dat wat de burgers zelf zouden voeren, als ze voldoende toegang tot informatie en tijd om te overleggen zouden hebben.
Oh ja: Israël. Dat zou ook een democratie zijn, maar dat land zit zo absurd in elkaar; ik denk niet dat we daar enige conclusie aan kunnen verbinden. Wat absurditeiten op een rijtje:
- Het is een Apartheidsstaat. Dat alleen al is volgens de Israëlische mensenrechtenorganisatie B’Tselem eigenlijk al voldoende om de claim dat Israël een democratie is, te ontkrachten.
- De bevolking is van jongsafaan gehersenspoeld.
- Een proces dat door een driejarige dienstplicht voor alle mannen en vrouwen nog even afgemaakt wordt.
- Een staat die gebaseerd is op de Zionistische claim dat God dit land duizenden jaren geleden aan het Joodse volk beloofd heeft.
- Een land gegroeid uit angst voor een nieuwe Holocaust.
- Succesvol door onder andere de financiële en militaire steun van Christelijke Zionisten uit andere landen, waaronder voor een belangrijk deel financiële steun vanuit Nederland.
- Een bevolking die steeds wordt aangevuld met vers gelokte immigranten, die bij aankomst gelijk medeplichtig gemaakt worden aan etnische zuivering, door ze gestolen land te geven. Was je nog geen “taker”? Dan word je het gelijk gemaakt.
- Immigranten die vaak weggejaagd zijn uit andere landen door het aanwakkeren van Jodenhaat, vaak vanuit Israël zelf.
- Ondertussen ontvluchten gematigde Israëliërs bij bosjes het land, waardoor de gematigde stemmen verdwijnen. Elk tegengeluid binnen de staat dooft zo uit.
Onder die omstandigheden is er geen peil op te trekken wat de “bevolking” van Israël werkelijk voor beleid zou voeren, als ze wel goede informatie zouden hebben, niet gehersenspoeld zouden zijn, op normale manier samengesteld zouden zijn, enzovoort.
55% van de mensen zijn volgens de TED Talk van Adam Grant “matchers”. Het is wel duidelijk wat de norm is in Israël en hoe die “matchers” zich zullen gedragen als zij zich aanpassen aan wat zij zien als de heersende norm: meedogenloos.
Dus iedere statistische analyse van Israël zelf is zinloos, want de hele situatie daar is volstrekt krankjorum.
De meeste mensen in Israël zullen vast niet denken dat “de meeste mensen deugen”. Niet de Europeanen en helaas zeker niet de Palestijnen. En dus is het misschien niet zo wonderlijk dat ze zo meedogenloos om zich heen slaan.
Terug naar Nederland. Hoe democratisch zijn wij eigenlijk? Bij mijn weten is er nooit zo’n onderzoek als van Gilens & Page geweest naar de correlatie tussen de wensen van gewone burgers voor beleidsverandering en het daadwerkelijk uitgevoerde beleid.
Ik vrees dat wij net als de Verenigde Staten de gewetenloze logica van het verdienmodel volgen. En dat is geen goed nieuws voor het duurzaam geluk voor iedereen.
Voor duurzame vrede is geen serieus verdienmodel. Voor oorlog en de angst voor oorlog des te meer.
Een voorbeeld. Hier in mijn hand heb ik een iPhone. Er zijn weinig producten die meer invloed hebben op het dagelijks leven dan smartphones. Maar zo’n beetje alle technologie die dit product mogelijk maakt, is in eerste instantie ontwikkeld vanwege militaire toepasbaarheid. GPS, bewegingssensoren, internet, satelieten, zonnepanelen op die satelieten, digitale camera: allemaal tijdens de Koude Oorlog ontwikkeld om raketten te sturen en de tegenstander te kunnen bespioneren.
Zo dominant is militaire toepasbaarheid in de wereld. En tegenwoordig is de Artifical Intelligence race volop aan de gang. En die race wordt voor een belangrijk deel gehouden in Palestina. Battle tested is een akelige aanbeveling die vaak betekent: gebruikt in Gaza.
Ons sociaal-economisch-politieke systeem is niet bezig met het voor eens en voor altijd oplossen van echte problemen van gewone mensen.
Het is bezig mensen verslaafd te maken aan schijnoplossingen voor zelf gecreëerde of verzonnen problemen. Dat kan niet goed aflopen.
We volgen de gewetenloze logica van het verdienmodel en dat zit ingebakken in hoe we succes meten. Kijkt u eens terug naar het Acht Uur Journaal van woensdag 29 juli. Het opent met: de hele wereld staat in brand. Het geweld in Iran, Libanon, Palestina, Oekraïne en Rusland. De bosbranden in Frankrijk en Spanje. De droogte in Nederland.
Maar, zegt Rob Trip monter: het gaat goed met de economie in Nederland, dus er is niets aan de hand. De bedrijven die hij noemt waar het met name goed mee gaat: Shell, die afgelopen week heeft aangegeven helemaal te stoppen met duurzame energie. De ING, de meest vieze bank van Nederland die onder andere investeert in wapens. De KLM. Vliegen dus, de snelste manier om de Aarde te vernietigen.
Misschien moeten we succes anders meten dan aan het bruto nationaal product?
Mijn voorstel is dit: neem het geluk van de gemiddelde burger als ultieme opbrengst. De ecologische impact van de gemiddelde burger als de kostprijs van datzelfde geluk. En dan nog een derde element: even checken of dat geluk niet ten koste gaat van mensen in andere landen. Zoals het financieren van illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanover door Christenen voor Israël.
DUurzaam GELuk voor IEDereen = DU + GEL + IED = Dugelied
Ik noem dit de Dugelied en dat is niet voor niets de naam van mijn eigen initiatief: Dugelied staat voor DUurzaam GELuk voor IEDereen – het enige duurzame doel.
Links de score van Nederland. Hoog gemiddeld gelukscijfer en in 2021 nog met een hoge Good Country Index cijfer. Maar niet erg duurzaam.
Costa Rica doet het dan over het geheel gezien toch beter.
Verder denk ik samen met Extinction Rebellion dat een groot deel van de oplossing ligt in een betere democratie. Terug naar de menselijke maat, bijvoorbeeld via het burgerberaad.
In 2025 werd er een landelijk burgerberaad over klimaat gehouden. Ik heb het rapport gelezen en er staan echt wel een hoop goede aanbevelingen in. Onder andere de afbouw van fossiele subsidies wordt een keer genoemd. Dat had wat mij betreft vaker en in koeieletters gemogen, maar het staat er toch maar.
“Om een eerlijke markt voor alle producten te behalen
Uiteindelijk breed gedragen conclusie van het uitvoerige beraad door 175 gelote burgers, waarvan vooraf maar liefst 51% aangaf evenveel of zelfs minder klimaatbeleid te willen en zich niet of nauwelijks zorgen te maken over het klimaat. Er veranderden dus nogal wat mensen van mening, toen ze gevraagd werden om er eens goed voor te gaan zitten…
moeten ook de fossiele subsidies worden afgebouwd”
Terug naar waarom wij hier zitten en staan: hoe moet Nederland zich verhouden ten opzichte van Israël en Palestina?
Misschien is dat ook wel een goed onderwerp voor een burgerberaad. Dat duurt weer verschrikkelijk lang om te organiseren en er over te rapporteren, maar ik vrees dat er anders niets gebeurt. Hoe dan ook moeten we de gewetenloze logica van het verdienmodel doorbreken.
Dus misschien moeten we terug
Naar de menselijke maat
Via een burgerberaad:
“Heel Holland Vindt”Voor Anne
Voor Hind
Voor ieder onschuldig kind
Wil je meehelpen om het idee voor een burgerberaad over Palestina te ondersteunen? Neem dan contact op.